Zien: Kijkstrategieën
5. STRATEGIEËN TE GEBRUIKEN BIJ NYSTAGMUS
6. BEGIN VAN EEN NIEUWE ZIN VINDEN
***
1. INLEIDING
Voor een optimaal gebruik van de restvisus kan het soms belangrijk zijn om een nieuwe manier van kijken aan te leren.
In sommige gevallen is de slechtziende al spontaan de meest efficiënte manier van kijken gaan gebruiken. In de praktijk echter is gebleken dat dit niet altijd het geval is. Binnen de Zientraining opVisio wordt onderzocht wat de beste manier van kijken is. Vervolgens kan men zich deze manier eigen maken.
Met name lezen wordt vaak moeilijk voor een slechtziende.
Gezichtsvelduitvallen kunnen een sterke invloed hebben op het leesproces. Vaak is een afname van het leestempo het gevolg.
Hieronder zal een aantal kijkstrategieën de revue passeren. De drie eerst genoemde kijkstrategieën zijn gekoppeld aan drie veel vóórkomende vormen van gezichtsvelduitval.
2. KOKERVISUS
Wanneer er sprake is van kokervisus?
We spreken van kokervisus als er uitval is van het perifere gezichtsveld. Alleen het centrale zien functioneert dan nog.
In dit geval is zowel links als rechts van het centrum sprake van uitval. Hierdoor heeft men geen overzicht. Men zal dus moeten ‘scannen’ om zich een totaalbeeld van de omgeving te vormen. Zeker als men specifiek iets zoekt, is de meest efficiënte manier van zoeken het systematische scannen. Zo kan men, wanneer men bijvoorbeeld iets zoekt op het aanrecht, dit goed doen door systematisch van links naar rechts en van voor naar achter te kijken; het aanrecht wordt in banen verdeeld.
Het leesproces kan ook zeer negatief beïnvloed worden door een beperkt gezichtsveld. Men heeft dan geen overzicht over de hele zin. Men kan niet zien waar men naartoe moet lezen (normaal werkt de periferie als ‘padvinder’) en het vinden van de nieuwe zin is moeilijk. Daarbij kan het fixatieveld ook kleiner zijn geworden; men kan minder letters tegelijk zien. Wanneer gelezen wordt met de ‘oude’ oogbewegingen, springt men voortdurend over een aantal letters heen. Hierdoor wordt het moeilijk de samenhang en inhoud van een tekst op te nemen en kan het nodig zijn om meerdere regressies te maken (terug moeten lezen). Dit kost veel tijd.
Door middel van training kan men proberen te leren de oogbewegingen aan te passen aan het nieuwe fixatieveld. Men moet dan leren kleinere sprongen te maken, zodat men niet over een aantal letters heen springt. Het gebruik van een liniaal of het meewijzen met de vinger kunnen het gemakkelijker maken de zin vast te houden, dóór te lezen en het begin van de nieuwe zin te vinden. Het gebruik van een visoletloep kan óók op die manier werken. De visoletloep geeft tevens een geringe vergroting en werkt contrastverhogend. Voor sommige slechtzienden is het efficiënter om niet de ogen maar de tekst te bewegen, zodat de tekst steeds binnen het (beperkte) gezichtsveld valt.
Het vinden van de nieuwe regel is vaak ook gemakkelijker wanneer men over de ‘oude’ zin teruggaat naar het begin van de regel, en pas daarna een regel naar beneden zakt.
Iemand met kokervisus kan voor zichzelf uitproberen welke manier van bewegen voor hem het prettigst is: de ogen bewegen, het hoofd bewegen, de tekst bewegen of een combinatie van deze drie manieren.
3. CENTRALE UITVAL
Wanneer er sprake is van centrale uitval:
Bij een centrale uitval valt bij de oude manier van fixeren hetgeen men op fixeert, weg. Om iets te zien, moet men ernaast, erboven of eronder kijken.
Dit noemt men excentrisch fixeren: een manier van kijken waarbij men niet als bij de oude reflex het centrum richt op datgene wat men wil zien, maar waarbij men met de periferie kijkt. Details waarnemen is daardoor onmogelijk.
Het leesproces wordt ook zeer negatief beïnvloed door een centrale uitval.
Wanneer er sprake is van centrale uitval, vallen steeds de middelste letters van een woord weg waarop men fixeert. Daarbij komt dat het vermogen om details te zien afneemt met de afstand tot de macula. Dus hoe groter de centrale uitval, hoe geringer de gezichtsscherpte en hoe groter de vergroting die men nodig heeft om nog te kunnen lezen.
Een goed ontwikkelde fixatiereflex zorgt ervoor dat men probeert te lezen op de oude manier, waarbij de hersenen automatisch de kortste afstand naar het centrum van de retina (de macula) kiezen om mee te lezen of details te zien. Deze reflex blijkt zeer hardnekkig, ook wanneer de macula ten gevolge van een oogaandoening niet goed werkt.
Ten gevolge van de centrale uitval is er nu tijdens het lezen sprake van “gaten” in de ketting. Ook hier moet men dus weer gebruik maken van excentrische fixatie.
Men is gedwongen te lezen met de periferie.
Men kan er voor kiezen links, rechts, onder of boven de tekst te kijken. Voor het lezen geldt dat het meest efficiënt is om onder of boven het woord of de zin die men wil lezen, te kijken. Dit is gunstiger dan links of rechts van de uitval te kijken. Wanneer men namelijk links van de uitval kijkt, zit de uitval ‘in de weg’ bij het naar rechts doorlezen. Kijkt men rechts van de uitval, dan ‘zit hij in de weg’ bij het vinden van de nieuwe zin. Door middel van training kan men proberen een nieuwe fixatiereflex aan te leren.
4. SCOTOMEN
Wanneer er sprake is van meerdere (kleine en/of grote) scotomen:
In dit geval is het belangrijk er achter te komen hoe het gezichtsveld er precies uitziet, waar de scotomen zitten en welke delen van het netvlies het beste te gebruiken zijn. Het best bruikbaar wil zeggen: zo groot mogelijk, zodat men een zo groot mogelijk overzicht kan krijgen. Hierbij is het essentieel dat de slechtziende zich hier zèlf heel goed bewust van is, omdat dit het makkelijker maakt de oude reflex te onderdrukken en zich een nieuwe reflex aan te leren.
Zo wordt bijvoorbeeld bij een ringscotoom (een ringvormige uitval waarbij het centrum en de uiterste periferie goed zijn) niet vaak spontaan de periferie ingeschakeld om overzicht te krijgen. Dit wordt makkelijker als men zich bewust is van die mogelijkheid.
Wanneer er sprake is van een hemianopsie (hierbij is de linker of rechter helft van het gezichtsveld uitgevallen), kan het lezen soms vergemakkelijkt worden wanneer men leert lezen met de tekst 90 graden gedraaid, dus van boven naar beneden of van beneden naar boven.
5. STRATEGIEËN TE GEBRUIKEN BIJ NYSTAGMUS
De strategieën die we hier zullen bespreken ontstaan meestal spontaan. Het is wel belangrijk om zich bewust te zijn van de reden, zodat men er optimaal gebruik van kan maken en het ook gemakkelijker is om het uit te leggen aan derden.
Een strategie die vaak wordt gebruikt, is het snellezen. Door in hoog tempo over de zin ‘te vliegen’, wordt de nystagmus onderdrukt. Dezelfde tekst moet dan wel vaak 2 of 3 keer worden gelezen.
Soms is het aanhouden van een korte leesafstand effectief; door het accommoderen en convergeren worden de ogen als het ware ‘in de hoek vastgezet’, waardoor de nystagmus minder wordt. Ditzelfde principe geldt wanneer men het hoofd in een bepaalde hoek ten opzichte van de tekst houdt.
Ook ziet men vaak dat mensen met nystagmus voortdurend een beetje ‘wiebelen’ met het hoofd. Hierbij wordt het hoofd bewogen in de richting tegenovergesteld aan de nystagmus, waardoor de bewegingen elkaar als het ware opheffen.
Stress en vermoeidheid hebben een negatieve invloed op de nystagmus. Daarom is het nemen van pauzes en het zoeken naar een goede balans tussen in- en ontspannen belangrijk.
Ook door direct of indirect op de ogen vallend licht kan nystagmus erger worden. Dit dient dus steeds vermeden te worden.
6. BEGIN VAN EEN NIEUWE ZIN VINDEN
Zoals reeds vermeld bij ‘kokervisus’, geldt voor bijna iedere vorm van slechtziendheid dat het lastig is het begin van een nieuwe zin te vinden. Dit is ook het geval bij het gebruik van een optisch hulpmiddel of een TV loep. De meest efficiënte manier is dan om over de gelezen zin terug te gaan naar het begin en pas daarna naar de volgende regel te zakken.
Laatst bijgewerkt op 4 juni 2011 – 20:57
Copyright © 2002 - 2011
U bent bezoeker nummer:
Statistieken